Historia, położenie i infrastruktura

SOŁECTWO ZELCZYNA:

W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa krakowskiego. Miejscowość położona jest w podkarpackim Rowie Wisły, łączącym Kotlinę Sandomierską z Kotliną Raciborsko-Oświęcimską. Południowa część wsi wspina się na stoki wstępnych wzniesień Pogórza Wielickiego. Wzdłuż prawego obrzeża Rowu Wisły przebiegają dwie arterie komunikacyjne – droga i linia kolejowa, łączące Kraków i Skawinę z Oświęcimiem. Równolegle do nich przebiega kanał Łączany– Skawina, doprowadzający wodę przemysłową Wisły do Elektrowni „Skawina”.

Zelczyna sąsiaduje od wschodu z Borkiem Szlacheckim, od zachodu z Facimiechem od południa z Krzęcinem oraz od północy z Ochodzą. Zajmuje powierzchnię 241,7 ha (2,4 % obszaru Gminy), a zamieszkuje ją ok. 1000 mieszkańców. Wieś posiada korzystne połączenie komunikacyjne ze Skawiną i Krakowem. Przez wieś przebiega Droga Krajowa nr 44 Kraków – Oświęcim, po której kursują linie MPK(223,235) oraz prywatni przewoźnicy. W miejscowości znajduje się stacja PKP na której niegdyś zatrzymywały się pociągi kursujące na trasie Kraków- Oświęcim. Na dzień dzisiejszy ze względu na oszczędności PKP postanowiło zlikwidować to połączenie.

podział na sołectwa

HISTORIA:

Pierwsza wzmianka o wsi zwanej wówczas „Silizinam” i „SIliczina” zanotowana została w 1335 roku i pochodzi z dokumentu opata benedyktynów tynieckich Michała. Opat ów sprzedając sołectwo w Rzozowie, określił granice wsi między innymi z Zelczyną. Nasza miejscowość od średniowiecza stanowiła dobra rycerskie. Na początku XVI w. należała do Przedbora Zilczyoskiego, w drugiej połowie tego wieku współwłaścicielem jej byli podobnie jak sąsiedniego Borku Szlacheckiego Jan Milanowski i Frydrychowska. Od końca XVII w. do początku drugiej połowy XVIII w. Zelczyna oraz wsie: Korabniki, Chorowice, Gaj, Lusina, Brzyczyna Górna i Brzyczyna Dolna należały do rodziny Waxmanów. Ostatnim przedstawicielem tej rodziny w Zelczynie był Michał, cześnik księstwa oświęcimskiego i zatorskiego. W 1763 roku właścicielem wsi był Albert Skupioski, który 1786 r. darował ją Franciszkowi Ochockiemu. Po jego śmierci w roku 1804 majątek odziedziczyła Teresa Ochocka. W 1826 r. Zelczynę otrzymała w spadku Marianna Bockowa, z drugiego męża Ostrzeszewiczowa. W 1840 zakupił ją Franciszek Foltaoski z żoną Rozalią. Na początku drugiej połowy XIX w. część Zelczyny przeszła po kądzieli w ręce rodziny Dzięgielewskich. Druga część zakupiona została przez rodzinę Trembereckich, którzy w przed 1880 rokiem stali się właścicielami całej wsi. W 1880 Stefania Tręberecka wniosła ją w wianie w dom rodziny Zwillingów. Przed I wojną światową i na początku okresu międzywojennego majątek zelczyński został rozparcelowany.

DZIEDZICTWO KULTUROWE:

  • Zespół Podworski – znajdował się w centralnej części wsi wybudowany 1928 roku, który jeszcze przed wybuchem II wojny światowej uległ spaleniu. Odbudowano go 1988 roku ale już bez zdobiącego go wcześniej łamanego dachu. W pobliżu dworu stoi oficyna z XIX wieku oraz czworaki i stajnie, wyremontowane w 1979 r. Wokoło rozciąga się resztka dawnego parku krajobrazowego z XIX w. o powierzchni 5 hektarów.
  • Kapliczka Matki Boskiej z Dzieciątkiem, znajdująca się w centralnej części wsi, przy drodze krajowej. Wybudowana został w 1879 roku. Kapliczka jest słupowa, dwukondygnacyjna, pomalowana farbą olejną. Postawiona jest na dwustopniowej podstawie. W pierwszej kondygnacji umieszczono tablicę z informacją o fundatorach kapliczki, którymi byli mieszkańcy Zelczyny: Jakób Krawczyk i Jan Knapik z żoną Maryanną. W drugiej kondygnacji umieszczono płaskorzeźby świętych: Jacka, Dominika, Jakuba i Jana Chrzciciela. Kapliczkę wieńczy figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Nad figurą umieszczono półkolisty daszek, wsparty na czterech wygiętych prętach, na którym znajduje się żelazny, kuty krzyż z promieniami.

figurka przy drodze

  • Figura Matki Boskiej – wykonana w 1916 roku, położona w dawnym budynku dworu. Jest to figura kamienna, dwukondygnacyjna, posadowiona na betonowym stopniu. Na dolnej kondygnacji znajduje się marmurowa tablica z inskrypcją. Na postumencie umieszczono, wykonaną ze sztucznego kamienia figurę Matki Boskiej, stojącej na kuli ziemskiej, mającej pod nogami węża.

figurka

  • Krzyż przy budynku starej szkoły (aktualnie Budynku Biblioteki – Filii Miejskiej Biblioteki Publicznej w Skawinie)
    W związku z tym, że na terenie miejscowości nie ma kościoła ani kaplicy, mieszkańcy starają się upamiętniać święta kościelne i odprawiać nabożeństwa przy kapliczkach znajdujących się na terenie wsi (zwłaszcza przy krzyżu znajdującym się nieopodal budynku starej szkoły). Tradycja ta wciąż łączy i integruje mieszkańców Zelczyny.
    W 2014 roku, miejsce to zostało odremontowane a krzyż wymieniony na nowy.

krzyż

OBIEKTY I TERENY:

  • Kanał – w latach 1955-58 zbudowano kanał prowadzący z Łączan do Skawiny. Trasa kanału prowadzi skrajem południowej terasy Wisły przez miejscowości: Łączany, Chrząstowice, Brzeźnica, Jaśkowice, Wielkie Drogi, Zelczyna, Borek Szlachecki i Kopanka, gdzie znajduje się wylot kanału do Wisły. Dzięki temu linia kanału jak gdyby podkreśla naturalną granicę pomiędzy zapadliskiem podkarpackim (tu Rowem Wisły), a Karpatami (tu Pogórzem Wielickim). Przebieg tej drogi wodnej nawiązuje do zaprojektowanego już na początku XX w. kanału, mającego połączyć Dunaj z Wisłą i Dniestrem. Omawiany odcinek kanału o długości 15,7 km zbudowano dla doraźnych potrzeb chłodzenia uruchamianej równocześnie z nim Elektrowni „Skawina”. Biorąc pod uwagę możliwość wykorzystania kanału dla żeglugi barek o ładowności 1000 ton, uwzględniono odpowiednie dla tego celu parametry, w tym głębokość wody 2 m, a w Borku Szlacheckim wybudowano śluzę kanałową o największej w Polsce głębokości 12 m. Tak duży spad wynikł z połączenia projektowanych wcześniej dwóch śluz komorowych. Obecnie kanał jest nieużywany, w przeszłości służył głównie do celów przemysłowych, ale również był wykorzystywany do funkcji turystyczno – rekreacyjnych (wycieczki statkiem).Kanał poprowadzony został wzdłuż skraju trasy Wisły.
  • Parki, skwery – w sąsiedztwie dworca kolejowego PKP i przystanku autobusowego położony jest niewielki skwer, na którym znajduje się kilka ławek. Jest to miejsce gdzie często gromadzą się mieszkańcy wsi.
  • Punkty widokowe – na terenie tzw. drogi na dziale znajduje się bardzo dobry punkt widokowy, z którego rozciąga się piękny widok na okolicę. Na południe od kanału teren znacznie się wznosi i tworzy próg Pogórza Wielickiego w okolicy Krzęcina i Polanki Hallera. Natomiast po stronie północnej rozciąga się płaski, nadwiślański krajobraz, zamknięty wzniesieniami jurajskiej Bramy Krakowskiej w okolicy Czernichowa, Dąbrowy Szlacheckiej i Rącznej. Znad kanału rozpościera się widok na wzgórze Tynieckie. Wschodnią oś zamyka wielki blok Elektrowni „Skawina”, z dymiącymi kominami. W przedłużeniu zachodniej osi kanału widnieją pagórkowate wzniesienia Pogórza Wielickiego w okolicach Jaśkowic, Paszkówki i Bęczyna.

INFRASTRUKTURA – SZKOŁA:

W miejscowości funkcjonuje szkoła podstawowa nosząca imię Walerego Goetla. Historia szkolnictwa w Zelczynie sięga początków XX w. W pierwszych latach istnienia szkoły nauka odbywała się w wynajmowanych pomieszczeniach u wiejskich gospodarzy. Nową, prawdziwą szkołę wybudowano w 1908 roku. Wystawiono budynek murowany, w którym mieściła się jedna duża izba lekcyjna. Obok niej było też służbowe mieszkanie dla nauczyciela. Szkołę w Zelczynie wybudowano przy dużym wkładzie mieszkańców wsi, niewielkim kosztem, licząc się z każdym wydawanym na ten cel groszem. Skutki takiego postępowania były fatalne. Już po kilku latach istnienia, budynek był w opłakanym stanie. Tragiczne w skutkach dla szkolnego budynku w Zelczynie były lata drugiej wojny światowej. Już w październiku 1939 szkolne pomieszczenia zostały mocno zrujnowane. W 1944 roku w szkole rozlokował się oddział niemieckiego wojska. W połowie stycznia 1945 roku trwały w tych okolicach zaciekłe walki w ramach radzieckich działań ofensywnych podjętych wówczas na całym wschodnim froncie. W wyniku silnego bombardowania mocno ucierpiał również budynek szkoły. Uszkodzony został dach, wybite były wszystkie okna, a ściany podziurawione przez odłamki bomb i karabinowe kule. Jednak jeszcze wiosną 1945 wyremontowano budynek szkoły na tyle, że dało się w nim przeprowadzić zajęcia szkolne. W 1949 roku doprowadzono do szkoły elektryczność. W roku szkolnym 1955/56 połączono odrębne dotychczas szkoły w Zelczynie i Ochodzy w jedną, która miała być wspólna dla obu miejscowości. Liczba dzieci w tych wioskach z każdym rokiem gwałtownie wzrastała. Z tego powodu coraz bardziej pogarszały się warunki lokalowe. Trzeba było wynajmować dla celów szkolnych izby w domach mieszkalnych. Zaistniała konieczność budowy nowej szkoły. Budowę rozpoczęto w 1967 roku. Wybrano takie miejsce, żeby dzieci zarówno z Zelczyny, jak i z Ochodzy miały do przebycia podobną odległość. 21 listopada 1969 roku nastąpiło uroczyste otwarcie nowej szkoły. Dzieci wprowadziły się do okazałego, jak na tamte czasy piętrowego budynku, w którym mieściło się kilka przestronnych i jasnych sal lekcyjnych, niewielka salka gimnastyczna, szatnia, kuchnia i świetlica. Budynek ten w praktycznie niezmienionym stanie, służy dzieciom z obydwu miejscowości do dnia dzisiejszego. Jednak dzięki staraniom kolejnych dyrektorów placówki, miejscowego radnego, oraz pozostałych mieszkańców systematycznie ulega on modernizacji. W 2006 roku oddano do użytku nową salę gimnastyczną, która służy nie tylko uczniom szkoły, ale również mieszkańcom Zelczyny i okolicznych wsi. Obecnie w budynku starej szkoły, którego właścicielem jest Gmina Skawina, mieści się filia Miejskiej Biblioteki Publicznej w Skawinie oraz Świetlica Wiejska. W latach 2013/14 został on całkowicie zmodernizowany.

W sołectwie od 2014 roku funkcjonuje kanalizacja.